Cơ chế phủ quyết trở thành điểm nóng Lagarde chỉ trích quyết định của EU bị "bắt làm con tin"
Chủ tịch Ngân hàng Trung ương Châu Âu Christine Lagarde đã đưa ra chỉ trích mạnh mẽ về cơ chế quyết định của EU trong bài phát biểu tại Florence, Ý ngày 30 tháng 10. Bà cho rằng EU thường rơi vào tình trạng tê liệt khi đối mặt với những thách thức chung do "cơ chế phủ quyết", và sự chậm trễ trong quyết định đã làm suy yếu nghiêm trọng tính nhất quán và hiệu quả của việc thực thi chính sách.
“Ngay cả khi các quốc gia thành viên đã đạt được đồng thuận về hướng hành động, cấu trúc quản trị hiện tại vẫn có thể khiến những bất đồng nhỏ nhất trở thành trở ngại lớn nhất,” Lagarde thẳng thắn, “tình trạng này, khi bị một quốc gia thành viên duy nhất nắm giữ, đang làm suy yếu chiến lược độc lập của toàn bộ EU.”
Bà cảnh báo rằng, đối mặt với cục diện quốc tế phức tạp và nguy cơ địa kinh tế, một liên minh cần "sự đồng ý của tất cả mọi người" sẽ dễ bị tiêu hao năng lượng nội bộ, khó có thể hành động nhanh chóng trong khủng hoảng. Lời phát biểu này tiếp nối lập trường cải cách lâu dài của bà và phản ánh sự lo ngại phổ biến trong các cơ quan EU về hiệu quả quản trị.
"Điều khoản cầu nối" trở thành bước đột phá cải cách
Lagarde không đề xuất lật đổ hệ thống hiện tại, mà đưa ra giải pháp sử dụng "điều khoản cầu nối" (passerelle clause) trong Hiệp ước EU như một cách cải tiến. Điều khoản này cho phép một số quyết định chuyển từ “đồng thuận toàn diện” sang “đa số đủ điều kiện” mà không cần sửa đổi hiệp ước, nhằm tăng tốc độ quyết định trong các lĩnh vực then chốt.
Bà chỉ ra rằng cơ chế này có thể phát huy tác dụng trong các vấn đề lợi ích chung như ngoại giao, an ninh, điều phối tài chính và chính sách năng lượng, tránh bị đình trệ chính sách toàn bộ do sự phản đối của một vài quốc gia. “Chúng ta không cần một cuộc cách mạng thể chế, nhưng cần phải để EU học được cách tiến lên giữa những khác biệt.”
Hiện tại, EU vẫn sử dụng quy tắc biểu quyết đồng thuận trên nhiều vấn đề, bao gồm chính sách đối ngoại, thuế và ngân sách. Điều này có nghĩa là bất kỳ sự phản đối nào từ một quốc gia thành viên cũng có thể ngăn cản quyết định thông qua, dẫn đến nhiều dự thảo quan trọng bị trì hoãn lâu dài.
Thực tế chính trị và quán tính thể chế cản trở cải cách
Dù đề xuất của Lagarde được sự ủng hộ của một số nghị sĩ Châu Âu và học giả chính sách, sự cản trở cải cách vẫn đáng kể. Các chính trị gia tại nhiều quốc gia lo ngại rằng hệ thống biểu quyết đa số có thể làm suy yếu tiếng nói chính trị của các quốc gia thành viên nhỏ, khiến trọng tâm quyết định càng dồn về các nước cốt lõi như Đức, Pháp.
Phân tích viên Marta Costa từ Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Brussels (Bruegel) chỉ ra: “Về mặt chính trị, loại cải cách này có nghĩa là từ bỏ một phần quyền phủ quyết của quốc gia, mà đối với nhiều quốc gia thành viên, đây là một 'giới hạn đỏ' về tâm lý và thể chế.”
Tuy nhiên, các cuộc thảo luận về cải cách cơ chế phủ quyết trong EU đang ngày càng nóng lên. Tổng thống Pháp Macron, Thủ tướng Ý Meloni đều từng tuyên bố rằng EU nếu muốn có sức cạnh tranh toàn cầu trong phòng thủ, thương mại và điều phối tài chính cần phải thoát khỏi sự bó buộc của “đồng thuận toàn diện.”
Sự lo ngại của ECB: Bế tắc trong quyết định có thể làm suy yếu truyền tải chính sách
Từ góc độ kinh tế, lo ngại của Lagarde liên quan chặt chẽ đến nhiệm vụ của ECB. Bà cho biết, chính sách tiền tệ tuy do ngân hàng trung ương thống nhất phê duyệt, nhưng các chính sách tài chính, năng lượng và công nghiệp vẫn cần sự hợp tác từ cấp độ EU. Khi bế tắc chính trị làm cho quyết định chậm trễ, cơ chế truyền tải chính sách tiền tệ của ECB cũng sẽ bị cản trở.
“Nếu chính sách tiền tệ đang cố gắng ổn định kinh tế, nhưng chính sách tài chính vẫn đang luẩn quẩn trong tranh cãi chính trị, thì tăng trưởng của Châu Âu sẽ khó mà đạt được sự hiệp lực,” bà nhấn mạnh.
Các chuyên gia phân tích thị trường cho rằng, bài phát biểu của Lagarde không chỉ phản ánh lập trường của bà về cải cách thể chế EU, mà còn thể hiện sự lo ngại của ECB về phối hợp chính sách tương lai. Khi EU đối mặt với áp lực ba chiều của căng thẳng địa chính trị, lạm phát giảm và tăng trưởng kiệt sức, hiệu quả quản trị sẽ trở thành biến số then chốt quyết định khả năng cạnh tranh của EU.
Đồng thuận tiến dần thay thế sự đình trệ thể chế
Các học giả đều cho rằng, nếu EU muốn thúc đẩy cải cách cơ chế quyết định, có khả năng trong ngắn hạn sẽ thử nghiệm biểu quyết đa số trong một số lĩnh vực chính sách. Ví dụ, thực hiện “biểu quyết đa số có giới hạn” trong các vấn đề như trừng phạt ngoại giao, quỹ chuyển đổi xanh, để kiểm chứng tính khả thi của hệ thống.
Bài phát biểu của Lagarde được xem như là tín hiệu gây áp lực lên giới lãnh đạo EU, nhằm thúc đẩy Hội nghị thượng đỉnh EU sắp tới bàn về việc tối ưu hóa kiến trúc quản trị. Bà kết luận: “Sức mạnh của EU nằm ở sự đoàn kết, nhưng sự đoàn kết không nên đánh đổi bằng năng lực hành động.”
Những tuyên bố này đã khơi dậy cuộc thảo luận rộng rãi trong chính giới và giới học thuật Châu Âu, đồng thời khiến "cải cách quyền phủ quyết" một lần nữa trở thành điểm nóng trong chương trình nghị sự chính trị của EU. Với lời kêu gọi cải cách nội bộ tăng cao, Châu Âu liệu có thể thoát khỏi “bế tắc quy trình” sẽ trở thành bài kiểm tra cốt lõi trong những năm tới.
